على اصغر شميم
568
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
گرينوى « 1 » رئيس هيئتمديره شركت نفت انگليس و ايران و خوشتاريا و رابرت واتسن « 2 » ، يكى از مديران شركت نفت برمه و يك نفر ديگر به نام ژاكلى « 3 » از مديران شركت نفت شمال بودند . دولت ايران به رياست مشير الدوله طى يادداشت رسمى كه به سفارت انگليس فرستاد ، متذكر شد كه دولت و ملت امتياز خوشتاريا را كه به زور و عنف از دولتهاى گذشتهى ايران تحصيل شده است ، به رسميت نمىشناسد و آن امتيازنامه كه به تصويب پارلمان ايران نرسيده از درجهى اعتبار ساقط است . از طرف ديگر دولت ايالات متحدهى آمريكا كه با انگلستان بر سر نفت و منابع و بازار فروش آن به رقابت برخاسته و طرفدار « دروازهى باز » و مخالف هر نوع انحصار منابع نفتى به يك يا دو كشور در جهان بود ، در زمينهى معاملهى انگليسىها با خوشتاريا به دولت بريتانيا اعتراض نمود و دنبالهى اين كشمكش و رقابت بين آمريكا و انگليس سالها ادامه يافت و به پيروزى آمريكا تمام شد . در پاسخ توضيحى كه دولت اتازونى ( ايالات متحدهى آمريكا ) از سفارت ايران در واشنگتن دربارهى امتياز خوشتاريا خواست ، حسين علاء وزيرمختار ايران در آن كشور ، اعلاميهاى صادر و تصريح كرد كه شركت نفت انگليس و ايران مىخواهد امتياز نفت را در پنج ايالت شمالى ايران به دست آورده و دولت ايران ترجيح مىدهد كه چنين امتيازى را به اتازونى بدهد . « در همان وقت وزارت خارجهى آمريكا ( ايالات متحدهى آمريكا ) به وزيرمختار خود در تهران دستور مىدهد كه مراتب زير را به وزارت خارجهى ايران اطلاع دهد : 1 - شركتهاى آمريكايى درصدد برخواهند آمد كه امتياز نفتى در ايالات شمالى ايران تحصيل كنند و وزارت خارجهى آمريكا اميدوار است كه در اين باب توفيق يابد . 2 - وزارت خارجهى آمريكا خوشوقت است كه دولت ايران متوجهى اين نكته شده كه يك منبع مهم اقتصادى آن نبايد به انحصار يك شركت واحد خارجى درآيد . 3 - وزارت خارجهى آمريكا معتقد است كه انحصار توليد مادهى خام مهمى مانند نفت توسط يك مؤسسهى خارجى مخالف با اصل رفتار مساوى با اتباع كشورهاى خارجى مىشود . 4 - وزارت خارجهى آمريكا به دولت ايران توصيه مىكند كه از لحاظ منافع ايران و از لحاظ روابط اقتصادى بين المللى مصلحت در اين است كه اعطاى امتياز نفت متوقف گردد تا آنكه شركتهاى آمريكايى فرصت اين را داشته باشند كه دربارهى آن با دولت ايران وارد مذاكره شوند .
--> ( 1 ) - Sir Charles Greenway ( 2 ) - Robert Watson ( 3 ) - C . I . Djakelly